Kuratorska Służba Sądowa – przeciwdziałanie niedostosowaniu społecznemu w warunkach wolnościowych


25 grudnia 2005 | DODAŁ: admin | KATEGORIA: Artykuły |

Kuratorska Służba Sądowa – przeciwdziałanie niedostosowaniu społecznemu w warunkach wolnościowych.
Tadeusz Jedynak

Wśród wielu instytucji zajmujących się problemem niedostosowania społecznego w środowisku otwartym, szczególną rolę pełni organ sądowy, jakim jest zawodowy kurator sądowy. Jego zadania określono w art. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku o kuratorach sądowych (uks). Są to mianowicie określone przez prawo zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu (art. 1 uks). W tym dość lapidarnym zapisie ustawodawca ujął istotę i zarazem cechę wyróżniającą kuratorów sądowych spośród innych organów postępowania sądowego. Wskazuje bowiem na rodzaj zadań i ich cel, a także – w innym miejscu ustawy – miejsce ich realizacji – środowisko życiowe podopiecznych sądu (art. 13 ust. 2 uks).

Ustawa to dobry owoc trudnej współpracy parlamentarzystów, przedstawicieli ministerstwa sprawiedliwości i środowiska kuratorskiego. Środowisko to zresztą, poprzez lata wspólnego namysłu ze środowiskami naukowymi i autorefleksji nad własną działalnością, doprowadziło do wykrystalizowania pewnej wizji kurateli sądowej, jako jednolitej profesji o określonych wyżej zadaniach w ramach wymiaru sprawiedliwości, specjalizującej się w zależności od przedmiotu – adresata oddziaływań na kuratelę rodzinną i kuratelę dla dorosłych. Wizja ta opisana w kuratorskim projekcie ustawy jest tyleż głęboka, co rewolucyjna. Wynika ona z przeświadczenia, iż co do istoty nie ma różnicy pomiędzy oddziaływaniami kuratorów dla dorosłych i kuratorów rodzinnych, albowiem są to zawsze oddziaływania o charakterze wychowawczym. Uznanie tego faktu, motywowało autorów projektu ustawy do połączenia obu specjalności kuratorskich – rozwijających się równolegle przez blisko 40 lat – w jedną służbę odpowiednio zorganizowaną, kierowaną przez kuratora okręgowego wybieranego się spośród przedstawicieli profesji i podporządkowaną bezpośrednio prezesowi sądu okręgowego. Taka konstrukcja służby, wraz z systemem aplikacji, dwustopniowym samorządem, skodyfikowanym etosem i wewnętrznym systemem kontroli przestrzegania jego zasad i reguł profesjonalnych, stanowi nawiązanie do najlepszych zasad, na których opierają się profesje starsze i powszechnie szanowane, np. profesja lekarska, sędziowska czy adwokacka.

Według danych Departamentu Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Ministerstwa Sprawiedliwości (DNWO) na dzień 30 czerwca br. służba kuratorska w Polsce liczy 4134 kuratorów zawodowych (2312 kuratorów dla dorosłych i 1822 kuratorów rodzinnych), 292 aplikantów kuratorskich aplikujących do zawodu oraz 28.586 kuratorów społecznych obu specjalności, łącznie 33.012 kuratorów sądowych. Ta liczna rzesza kuratorów bezpośrednio realizuje różnego rodzaju działania wobec olbrzymiej liczby 755.555 podopiecznych sądów (558.934 skazanych wyrokami sądów karnych i 196.621 podopiecznych sądów rodzinnych). Nadto kuratorzy wykonują co roku gigantyczną ilość wywiadów środowiskowych. Na przykład w roku 2004 wykonali ich 560.225. Oznacza to, że w ciągu roku kuratorzy sądowi docierają ze swoimi działaniami do ponad 1 miliona osób, podopiecznych sądu i osób, które w sądach starają się znaleźć rozwiązanie swoich problemów. Biorąc pod uwagę fakt, że w izolacji więziennej aktualnie przebywa ponad 81 tysięcy skazanych, a około 35 tysięcy oczekuje na wykonanie kary[1], to liczba osób podopiecznych kuratorów jest 7-10 razy wyższa. Mając na względzie tę proporcję można dokonać parafrazy przyjętego w nauce pojmowania kurateli (w szczególności kurateli dla dorosłych) jako środka alternatywnego wobec kar izolacyjnych. W świetle przytoczonych danych to kary izolacyjne są w istocie karą alternatywą dla kurateli, dla wszystkich środków o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym, realizowanych w środowisku otwartym przez kuratorów sądowych.

Jak już powiedziano kuratorzy kierują swoje działania do osób – podopiecznych sądu – we wszystkich fazach życia, można powiedzieć: od kołyski po grób w ich środowisku życia. Realizując zadania o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym, kuratorzy sądowi sprawują nadzory i dozory. Kuratorzy rodzinni sprawują przede wszystkim nadzory nad sposobem wykonywania władzy rodzicielskiej, przez rodziców, którym sąd władzę tę ograniczył (w trybie art. 109 § 2 kro) oraz nadzory nad nieletnimi, którzy przejawiają oznaki demoralizacji lub popełnili czyn karalny. W tym drugim wypadku jest to samoistny środek wychowawczy przewidziany przez ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich. W obu tych przypadkach kurator dąży korekty zachowań i postaw niepożądanych, do zaszczepienia w podopiecznych pragnienia zmiany swojej sytuacji i sytuacji dzieci, jeśli chodzi o władzę rodzicielską, wreszcie o dokonanie przemiany w dotychczasowym systemie wartości osób poddanych nadzorowi, w kierunku wartości społecznie akceptowanych. W przypadku nadzoru nad realizowaniem obowiązku leczenia odwykowego praca kuratora koncentruje się w szczególności na kontrolowaniu realizacji nałożonego przez sąd obowiązku oraz na budowaniu i podtrzymywaniu motywacji podopiecznego do zachowania trzeźwości i kontynuowania leczenia.

Kuratorzy dla dorosłych sprawują dozory nad osobami dorosłymi, sprawcami czynów karalnych, którym warunkowo umorzono postępowanie, warunkowo zawieszono wykonanie kary pozbawienia wolności lub warunkowo przedterminowo zwolniono z odbycia części kary pozbawienia wolności lub orzeczono karę ograniczenia wolności z dozorem kuratora. Sprawowanie dozorów w wymienionych sytuacjach, określa się pojęciem probacja. Istotę tej części działań kuratorów dla dorosłych trafnie ujęła Ewa Wasiak-Łapińska, są to działania mające na celu resocjalizację skazanego w warunkach wolnościowych, a istotą pracy kuratora jest indywidualne podejście do każdego podopiecznego, pomoc w społecznej readaptacji, zapobieganie powrotowi do przestępstwa lub przejawom demoralizacji. (…) Zadania kuratora sądowego należy określać w kategoriach zmiany systemu wartości skazanego tak, aby stały się one zbieżne z wartościami wyznawanymi przez ogół społeczeństwa, (…) aby zmienił swoje zachowanie, potrafił konstruktywnie współżyć z innymi i postępować tak, aby był akceptowany przez społeczeństwo[2].

Sprawowanie nadzorów i dozorów posiada wiele cech wspólnych. Przede wszystkim jest ono nastawione na uzyskanie pozytywnych zmian w osobowości podopiecznego, ale przy jego świadomym udziale. Kurator pomaga, udziela wsparcia i motywuje do podejmowania zadań, ale nie wyręcza podopiecznego. Jest to zatem pomoc uzdalniająca do samopomocy. Oddziałując na podopiecznych kurator wpływa na zmianę układu relacji w jego środowisku, przeorientowuje nie tylko stosunek podopiecznego do środowiska, ale równocześnie przekonuje jego otoczenie do udzielenie mu szansy, pomocy, niewykluczania go ze społeczności. Indywidualizacja oddziaływań zakłada dokonanie na wstępie pracy z podopiecznym, szczegółowej diagnozy sytuacji podopiecznego, poznania jego historii, doświadczeń, problemów i ograniczeń, słabych i mocnych stron w podopiecznym oraz rozpoznania dostępnych zasobów w otoczeniu najbliższych i w środowisku życiowym, mogących udzielić wsparcia w procesie jego społecznej readaptacji. W oparciu o diagnozę kurator przygotowuje program działań naprawczych w odniesieniu do podopiecznego i jego otoczenia, wskazuje koalicjantów mogących udzielić wsparcia w realizacji programu, określa horyzont czasowy spodziewanych efektów swoich działań i sposób ewaluacji uzyskiwanych wyników. Praca kuratora sądowego sprawującego nadzór i dozór staje się w ten sposób celową i planowaną działalnością wychowawczą. Należy jednak od razu dodać, że rodzaj stawianych wymagań i stosunek działań kontrolnych do wychowawczych jest w przypadku dozoru i nadzoru różny. W dozorze, w którym mamy do czynienia z osobami dorosłymi i w zasadzie ukształtowanymi, poziom stawianych wymagań może być zatem większy, działania kontrolne dominują nad wychowawczymi, a za uporczywe łamanie kontraktu z kuratorem grozi sankcja w postaci izolacji. Dla odmiany w nadzorze, oddziaływania o charakterze opiekuńczym i wychowawczym mają znaczenie decydujące, nadzór ma charakter ochronny i służy przede wszystkim ochronie dobra dziecka rozumianego jako zbiór warunków niezbędnych do prawidłowego rozwoju fizycznego i psychicznego jednostki, do rozwoju jej osobowości i uzdolnień, w celu samodzielnego i odpowiedzialnego uczestnictwa jednostki w życiu społecznym[3].

Omawiając działania kuratora o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym zasygnalizowano już znaczenie czynności o charakterze diagnostycznym, a związanych z racjonalnym i celowym realizowaniem nadzoru lub dozoru kuratorskiego. Jednakże właściwym miejscem realizacji tego rodzaju zadań są wywiady środowiskowe, przeprowadzane przez kuratorów w postępowaniu sądowym, przed wydaniem przez sąd orzeczenia. Przeprowadzanie wywiadów środowiskowych jest jak wykazano domeną w szczególności kuratorów rodzinnych. Wykonują oni znacznie więcej wywiadów niż kuratorzy dla dorosłych, a wynika to z faktu, że przeprowadzają oni wywiady zarówno w sprawach dotyczących sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, jak też w sprawach nieletnich. Dobrze sporządzone stanowią one niezastąpione źródło wiedzy o osobie, której postępowanie dotyczy, warunkach jej egzystencji, właściwościach osobistych, więziach uczuciowych pomiędzy członkami rodziny, relacjach z otoczeniem. W sprawozdaniach z wywiadów, kuratorzy formułują własne wnioski i opinie w sprawie sytuacji faktycznej, której dotyczył wywiad w szczególności na temat stopnia dysfunkcji rodziny, zaniedbań wychowawczych i opiekuńczych, nadużywania władzy rodzicielskiej, a także stopnia demoralizacji dzieci. Dla sądu rodzinnego stanowią one istotne źródło informacji o osobach, których dotyczy postępowanie.

Walor diagnostyczny kuratorskiego wywiadu środowiskowego docenili także autorzy kodyfikacji karnej z 1997 roku, dając prokuratorowi i sądowi możliwość zlecania kuratorowi przeprowadzania wywiadu środowiskowego, gdy niezbędne jest ustalenie danych co do właściwości i warunków osobistych oraz dotychczasowego sposobu życia oskarżonego (art. 214§1 kpk), przy czym przeprowadzenie takiego wywiadu jest obowiązkowe w sprawach o zbrodnie i w stosunku do oskarżonych, którzy w chwili popełnienia czynu nie ukończyli 21, a zarzucono mu umyślny występek przeciwko życiu (art. 214§2 kpk). Wywiad taki przeprowadza się w miejscu zamieszkania i pobytu oskarżonego oraz w miejscu jego pracy lub nauki. Przeprowadzający wywiad kurator dla dorosłych w celu ustalenia okoliczności dotyczących toczącego się postępowania, zbiera niezbędne informacje od rodziny oskarżonego, jego sąsiadów, przełożonych w miejscu pracy, wychowawców w miejscu nauki i od innych osób, które mogły posiąść odpowiednią wiedzę o oskarżonym[4].

Niezwykle ważna jest również funkcja kontrolna, jaką kuratorzy sądowi pełnią w związku z wykonywaniem orzeczeń sądowych. Są bowiem pewne kategorie spraw, w których głównym zadaniem kuratora jest właśnie kontrola realizacji określonych obowiązków nałożonych na konkretne osoby przez sąd. Dla kuratora rodzinnego będą to przede wszystkim wszystkie sprawy dotyczące opieki prawnej dla osób małoletnich oraz dla osób dorosłych, które ze względu na upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, zostały całkowicie ubezwłasnowolnione. Sędzia nie jest w stanie wysłuchać wszystkich podopiecznych, w niektórych przypadkach jest to wręcz niecelowe. W takich sytuacjach sędzia lub sąd korzysta ze swojego wyspecjalizowanego organu, czyli kuratora sądowego. Kurator jest w stanie zebrać niezbędne sędziemu lub sądowi informacje i ocenić poziom zabezpieczenia potrzeb życiowych pupila. Zazwyczaj kontrola ta wypada pozytywnie, jednak znane są takie przypadki, gdzie opiekun utrzymywał pupila w warunkach niegodnych osoby ludzkiej czy wręcz używał względem niego czynnej przemocy czy też trwonił jego majątek. Dzięki takiej działalności kuratora sąd jest w stanie szybko i adekwatnie reagować na wszelkie sytuacje niewłaściwego wykonywania opieki prawnej.

W znacznie szerszym zakresie czynności kontrolne realizowane są przez kuratorów dla dorosłych, którzy w dziesiątkach, a nawet setkach spraw kontrolują realizację obowiązków nałożonych w sprawach, w których zawieszono wykonanie kary pozbawienia wolności lub warunkowo umorzono bez orzekania dozoru, czy też orzeczono obowiązek utrzymywania kontaktu z kuratorem w czasie przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności (art. 153$4 kkw). Kontrolują oni także realizację równie licznych obowiązków związanych z wykonaniem kary ograniczenia wolności. Warto w tym miejscu poświęcić nieco więcej uwagi właśnie tej karze. Polega ona na potrąceniach przez określony okres czasu części wynagrodzenia za pracę, przy czym skazanemu nie wolno w tym okresie zmieniać miejsca pracy. Drugą formą tej kary (z racji finansowych trudności osób skazanych, najczęściej stosowaną), jest nieodpłatna kontrolowana praca na cele społeczne. Nowa kodyfikacja karna upodobniła ją do, coraz szerzej stosowanej w świecie, community service[5]. W założeniu, najogólniej rzecz ujmując, skazany kierowany jest przez sąd do pracy organizowanej przez lokalne organy samorządowe we wskazanych podmiotach podległych tym organom. Przedstawiciele tych instytucji kontrolują właściwe jej wykonanie, o czym informują sąd. Praktyka niestety odbiega od tych założeń i większość obowiązków związanych z zorganizowaniem wykonania tej kary spoczywa na kuratorach zawodowych, którzy nie tylko mobilizują i kontrolują osoby zobowiązane do pracy, ale także wykonują gigantyczną pracę organizacyjną i edukacyjną w celu pozyskania odpowiedniej ilości stosownych miejsc pracy do realizacji tej kary. Jak wielka to musi być praca zaświadczają liczby. Na przestrzeni 7 lat (1997-2003) liczba orzeczonych kar tego rodzaju wzrosła pięciokrotnie z 10.934 do 52.763, a jej udział procentowy wśród ogółu orzeczonych kar wzrósł z 5,2% do 12,7%[6]. Taka ilość orzeczeń przekłada się w sposób oczywisty na pracę kuratorów dla dorosłych, którzy na koniec 2004 roku wykonywali 109.977 tego rodzaju kar, co stanowiło około 20,6% wszystkich środków probacyjnych wykonywanych przez kuratorów dla dorosłych (dane DNWO). Na uwagę zasługuje fakt, że pod względem ilości wykonywanych przez kuratorów tego rodzaju kar okręg słupski, w którym liczba przedsiębiorstw komunalnych stale maleje, a bezrobocie sięga 30%, wykonując 3464 kary ograniczenia wolności znajduje się na 10 miejscu w Polsce (na 43 okręgi sądowe) i wyprzedza wiele okręgów, w których infrastruktura komunalna jest zdecydowanie lepsza, a bezrobocie jednocyfrowe. Z kolei udział tej kary w ogólnej liczbie wykonywanych środków probacji, jest blisko dwukrotnie wyższy niż przeciętna dla Polski i wynosi 38%; pod tym względem kuratorzy okręgu słupskiego zajmują pierwsze miejsce w kraju. Tylko w roku 2004 kuratorzy dla dorosłych naszego okręgu zakończyli wykonywanie 2626 tego rodzaju kar. Należy przy tym dodać, że wykonując tę karę, kuratorzy realizują nie tylko funkcje organizacyjne i kontrolne, ale również wychowawcze. A sama kara realizowana na taką skalę, zdaje się spełniać kryteria resocjalizacji opartej na społeczeństwie i przy udziale społeczeństwa[7], poprzez udział osób odpowiedzialnych w poszczególnych zakładach pracy za pracę skazanych.

Realizując przedstawione powyżej zadania kuratorzy sądowi spełniają także ważne zadania profilaktyczne w zakresie zapobiegania niedostosowaniu społecznemu, demoralizacji i przestępczości. Ich oddziaływania, o ile są skuteczne, ograniczają ilość niepożądanych zdarzeń i zachowań podopiecznych sądu. Poprzez swoją działalność w środowisku podopiecznych, kuratorzy tworzą dla nich sprzyjający „klimat społeczny”, przez co zmniejszają ryzyko marginalizacji, wykluczenia ze społeczeństwa, które są najczęstszymi przyczynami konfliktów z porządkiem prawnym. Warto przy tym także zauważyć, że wewnątrz profesji kuratorskiej istnieje jakby immanentna funkcja prewencyjna kurateli rodzinnej. Chodzi tu o to, że efektywnie funkcjonująca kuratela rodzinna, to znaczy powstrzymująca dysfunkcję rodziny oraz demoralizację i wykolejenie nieletnich, w bardzo poważnym stopniu ogranicza liczbę potencjalnych podopiecznych kuratorów dla dorosłych. Formułując sprawę nieco inaczej: zakończone niepowodzeniem działania kuratorów rodzinnych, niemal na pewno pociągną za sobą wzrost liczby skazanych oddanych pod kuratelę dla dorosłych, względnie osadzonych w zakładach karnych.

Na efektywność kurateli składa się co najmniej kilka czynników: przede wszystkim warunki osobiste osoby poddanej kurateli, jego środowiska życiowego itp., stanowiące dla kuratora warunki zastane, obiektywne; dalej kompetencje kuratora oraz infrastruktura wspierająca kuratora, dostępna w środowisku życia podopiecznego.

Jeżeli chodzi o kompetencje kuratorów sądowych to można z całym przekonaniem stwierdzić, że są one coraz lepsze. Kuratorzy są coraz lepiej merytorycznie przygotowani, ustawa zamknęła dostęp do zawodu osobom bez kierunkowego przygotowania, kadra kuratorów zawodowych i społecznych jest permanentnie szkolona, wielu kuratorów podejmuje studia specjalistyczne i kursy doskonalenia zawodowego. Temu celowi służyć będzie tworzone właśnie Centrum Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości, w którym swoje kwalifikacje zawodowe podnosić będą także kuratorzy. Należy przy tym dodać, że coraz wyższe wymagania stawia się kuratorom społecznym, których dobiera się spośród specjalistów z różnych dziedzin: pedagogów, pracowników socjalnych, byłych policjantów. Jednak nawet najlepiej przygotowana kadra kuratorska nie poradzi sobie z problemami, z jakimi borykają się jej podopieczni. Konieczne w tym względzie jest wsparcie ze strony innych służb i stworzenie adekwatnej do potrzeb infrastruktury instytucjonalnej.

Od kilku lat bardzo aktualne stało się mówienie o konieczności ścisłej współpracy służb zajmujących się przeciwdziałaniem patologii społecznej, propaguje się ideę pracy w zespołach interdyscyplinarnych. Poszczególne służby w regulacjach prawnych dotyczących ich działalności mają wprost zapisane zobowiązania do współpracy ze wszystkimi instytucjami i organizacjami społecznymi zajmującymi się pomocą społeczną. Pomimo tego, iż w ostatnich latach daje się zauważyć pozytywne zmiany w zakresie współpracy służb, nadal jeszcze daleko do stworzenia w środowisku lokalnym spójnego, sprawnego i skoordynowanego systemu pomocy osobom dotkniętym dysfunkcją wychowawczą, demoralizacją, osobom skazanym i opuszczającym zakłady karne. I nie jest to koniecznie kwestia braku odpowiednich środków materialnych. Często jeszcze zdarzają się spory kompetencyjne pomiędzy przedstawicielami różnych służb, a także nieuzasadnione wytykanie sobie niedostatków profesjonalizmu. Takie postawy nie podnoszą skuteczności współdziałania.

W znanych mi bliżej sprawach opieki zastępczej nad małoletnimi dziećmi nadal można spotkać z postawami irracjonalnymi, podszytymi prywatą i egoizmem. Świadczą o tym protesty mieszkańców niektórych osiedli przeciwko zakwaterowaniu w ich sąsiedztwie dzieci z domu dziecka, nie chcemy tu „takich dzieci”, świadczą o tym petycje do władz miasta w celu likwidacji Ośrodka Kuratorskiego, protesty szkoły przeciwko lokalizacji w jej sąsiedztwie Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii. Pracodawcy w dalszym ciągu bardzo niechętnie przyjmują do pracy byłych więźniów twierdząc, że nie chcą „takich pracowników”. Tego rodzaju postawy nie służą integracji osób zagrożonych demoralizacją czy patologią ze społecznością lokalną, raczej pogłębiają istniejące podziały i tworzą getta, a te jak wiadomo są źródłem niepokojów i braku poczucia bezpieczeństwa.

Konieczne jest zatem poważne przeanalizowanie istniejących potrzeb i dostępnych środków, i stworzenie w oparciu o nie, systemu wczesnej interwencji w sytuacjach kryzysowych, pomocy dziecku i rodzinie w rozwiązywaniu ich kryzysów bez konieczności kierowania spraw do sądów. Konieczne jest stworzenie systemu wsparcia dla osób opuszczających zakłady karne i poprawcze, przede wszystkim w postaci pracy i odpowiedniego hostelu. Wiadomo jest bowiem, że brak pracy zarobkowej, brak perspektyw na zmianę swojej sytuacji życiowej jest jedną z podstawowych przyczyn powrotu do przestępstwa. Bez odpowiedniej infrastruktury instytucjonalnej, działania kuratorów, choćby były maksymalnie profesjonalne i ofiarne, nie osiągną takiego poziomu efektywności, jakiego można by oczekiwać od sprawnie działającej służby. Poważnym wyzwaniem, z którym będzie się trzeba zmierzyć jest zmiana świadomości członków społeczności lokalnej. Konieczne staje się zatem podejmowanie inicjatyw mających na celu przekonanie przeciwników środków wolnościowych, że nie można odebrać dzieci wszystkim nieudolnym rodzicom, że nie sposób izolować w ośrodkach wychowawczych wszystkich nieletnich, a w zakładach karnych wszystkich popełniających przestępstwa. Dzieci kiedyś opuszczą placówki i zakłady, skazani odbędą kary i wówczas i tak wrócą do środowiska, z którego zostali zabrani. Będą jednak prawdopodobnie bardziej zdemoralizowani i rozgoryczeni, że w odpowiednim czasie nie uzyskali adekwatnego wsparcia.

Postulowane przez wielu autorów, przeformułowanie kary w taki sposób, aby była wykonywana w środowisku otwartym i przy współudziale lokalnej społeczności wydaje się jedyną sensowną drogą ograniczenia przestępczości i zadośćuczynienia sprawców za wyrządzone szkody. Pewne elementy takiego podejścia zauważyć można w aktualnie funkcjonującej kurateli sądowej, w której wyraźnie zaznacza się obecność i aktywność licznej rzeszy kuratorów społecznych, przedstawicieli społeczności, w której wykonywana jest kara.

Konkludując można stwierdzić, że ukonstytuowana przez ustawę o kuratorach sądowych polska kuratorska służba sądowa jest instytucją nowoczesną i perspektywiczną. Stworzono dobre podstawy prawne i pokazano że można połączyć w jedną służbę specjalizacje przez dziesięciolecia ewoluujące w izolacji od siebie. Jest to zdaje się dobry prognostyk dla współpracy różnych służb działających dotąd jakby równolegle względem siebie. Kiedy znajdą już sposób na harmonijne współdziałanie, korzyści odniosą wszyscy: podopieczni, społeczność lokalna i sami profesjonaliści – przedstawiciele poszczególnych służb.

Niedawno minęło 5 lat od czasu, kiedy jesienią 2000 roku z inicjatywy senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności odbyła się w Popowie konferencja pod tytułem: Probacyjne środki polityki karnej – stan i perspektywy. Jej druga sesja została poświęcona Probacji i kurateli. W tamtym okresie prace nad ustawą o kuratorach sądowych znajdowały się na etapie bardzo wstępnym. Projekt ustawy opracowany przez środowisko kuratorskie zaledwie dwa tygodnie wcześniej został przyjęty pod obrady sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, i tego samego dnia ówczesny Minister Sprawiedliwości, Lech Kaczyński powołał komisję złożoną z przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości i środowiska kuratorskiego do opracowania rządowego projektu ustawy o kurateli sądowej. W przyjętych na konferencji rekomendacjach wskazano że:

„Dla właściwego wykonywania orzeczeń sądowych w zakresie probacji pierwszorzędne znaczenie ma usprawnienie funkcjonowania kurateli sądowej poprzez:

przyspieszenie prac nad przyjętym 3 października 2000 r. przez sejmową Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka projektem ustawy o kuratorach sądowych;
bezwzględne zakończenie podjętego w 1992 r. procesu przekształcania modelu kurateli sądowej na model zawodowo-społeczny;
rozważenie stanowiska, zgodnie z którym wykonywanie przez samorządy miast i gmin orzeczonych kar ograniczenia wolności powinno być zadaniem zleconym przez administrację rządową bądź na podstawie odrębnej ustawy, bądź porozumienie zawarte z organami samorządów przez wojewodów.”[8]
Konferencja ta okazała się dla kuratorów brzemienna w skutkach i to w sensie dosłownym, albowiem niemal dokładnie 9 miesięcy później Prezydent Rzeczypospolitej podpisał pierwszą w historii ustawę o kuratorach sądowych. Tym samym wypełniono pierwszą rekomendację Komisji senackiej. Zwiększenie na przestrzeni ostatnich 3 lat o blisko 1000 liczby kuratorów zawodowych (czyli o około 25%), przybliża nas do realizacji także drugiej rekomendacji. Najdalej niestety nadal do realizacji ostatniej rekomendacji i jest to wyzwanie na najbliższe lata.

——————————————————————————–
[1] Por. J. Pyrcak, Probacja czy kara pozbawienia wolności, w: Zapobieganie i zwalczanie przestępczości w Polsce przy zastosowaniu probacyjnych środków karania. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Ustawodawstwa i Praworządności pod patronatem Marszałka Senatu RP Longina Pastusiaka 1-2 grudnia 2003 r., Kancelaria Senatu, Warszawa 2004, s. 90-91.
[2] E. Wasiak-Łapińska, Wolność dozorowana a kuratela sądowa – stan obecny i perspektywy, w: Zapobieganie i zwalczanie przestępczości w Polsce…, dz. cyt., s. 536.
[3]Por. System prawa rodzinnego i opiekuńczego, Pr. zb. pod red. J. Piątkowskiego, Wyd. PAN, Wrocław – Warszawa 1985, s.69; J. Zmarzlik, E. Piwnik, Dzieci pod parasolem prawa. Poradnik dla osób pomagających dzieciom, Warszawa 1999, s. 29.
[4] W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, LexisNexis, Warszawa 2005, s. 190.
[5] Por. J. Zagórski, Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności oraz pracy społecznie użytecznej w Polsce w świetle analizy przepisów i wyników badań, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2003, s. 50.
[6] Por. T. Szymanowski, Polityka karna sądów w Polsce (w latach 1997 oraz 2000-2003), Państwo i prawo 2005 nr 6 (712), s. 31.
[7] Ppor. A. Bałandynowicz, System probacji propozycją racjonalnego, sprawiedliwego i efektywnego karania, w: Zapobieganie i zwalczanie przestępczości w Polsce…, op. cit., s. 186-187.
[8] Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Probacyjne środki polityki karnej – stan i perspektywy. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Praw Człowieka i Praworządności, 20-21 października 2000 r., Warszawa 2001, s. 258.

* * * * *