Wybrane zagadnienia dotyczące metodyki sprawowania dozoru kuratorskiego


27 września 2005 | DODAŁ: admin | KATEGORIA: Artykuły,Metodyka pracy |

Wybrane zagadnienia dotyczące metodyki sprawowania dozoru kuratorskiego
Aleksandra Podmiotko

Dozór kuratora sądowego, jako instytucja prawa karnego, realizowany jest środkami prawnymi, w ramach określonego orzeczeniem sądu okresu, ale metodami wychowawczymi. Środki prawne, to głównie zobowiązania nakładane na dozorowanego przez sąd oraz obowiązki wynikające z istoty dozoru i zawierające elementy wychowawcze, zmierzające do ukształtowania u dozorowanego prospołecznej postawy moralnej (J. Śpiewak, 2000, s.6).

Według Art. 1. Ustawy o kuratorach sądowych, kuratorzy realizują określone przez prawo zdania o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym, diagnostycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu. Także Art. 171 § 1. k.k.w. wskazuje sposób sprawowania dozoru i cele jego realizacji, są to: pomoc w społecznej readaptacji, kontrola ścisłego wykonywania przez skazanego nałożonych na niego obowiązków i poleceń, co ma na celu wychowawcze oddziaływanie i zapobieganie powrotowi do przestępstwa.

Kuratorzy sądowi sprawujący dozór, posługują się więc metodami stosowanymi w procesie wychowywania i resocjalizacji.

Aby oddziaływania resocjalizacyjne były skuteczne, muszą być one odpowiednio dostosowane do właściwości psychicznych podopiecznego. W literaturze przedmiotu zwraca się szczególną uwagę, na zagadnienia takie jak: osobnicze zróżnicowanie „podatności na resocjalizację”, dostosowanie metod oddziaływań resocjalizacyjnych do cech osobowości przestępcy, rzetelna diagnoza właściwości osobowościowych podopiecznego (porównaj: K. Pospiszyl, 1990, s. 145).

W kuratorskich oddziaływaniach wychowawczych ukształtowały się pewne procedury postępowania – systemy czy też modele kurateli sądowej, różnicujące funkcjonowanie i efektywność dozorów. Opisywane są między innymi: model dysfunkcjonalny, niefunkcjonalny (kontrolny) i resocjalizacyjny (G. Olszewska – Baka, 1989, s. 138 – 143), a także, uważany przez C. Czapówa za optymalny – kontroli i opieki aktywizującej (patrz L. Pytka, 2000, s. 174 – 175).

Wspomniane wyżej modele, aczkolwiek stosowane w pracy kuratorów z dozorowanymi osobami dorosłymi, zostały wyodrębnione i opisane jako procedury postępowania z nieletnimi sprawcami czynów karalnych, są więc realizowane głównie w nadzorach kuratorskich.

Dozór kuratora, wedle europejskich i międzynarodowych rekomendacji realizowany powinien być przede wszystkim metodą zindywidualizowaną (case worku).

Termin case work wprowadzony do literatury przedmiotu przez M. Richmond, stosowany w pracy wychowawczej w Polsce już w okresie międzywojennym przez Helenę Radlińską, oznacza pracę z indywidualnym przypadkiem. Jest to praca na rzecz jednostki i jej rodziny. Zebranie informacji na temat jednostki i analiza jej sytuacji życiowej (case study) – jest najważniejszym zadaniem poprzedzającym bezpośrednio pracę z przypadkiem (D. Lalak, 1995).

Cechą charakterystyczną tego systemu jest tworzenie wokół podopiecznego odpowiedniej sytuacji, zachęcającej do podejmowania przez niego określonego typu aktywności oraz tworzenia zależności o charakterze wewnętrznym. Kurator jest tu osobą jedynie wspierającą, uwzględniającą fakt o prawie dozorowanego do samostanowienia o sobie.

Bardzo ważne w procesie resocjalizacji opartym o tę metodę, są akceptacja jednostki i wiara w jej zdolności do korzystnego rozwoju, należy więc pomóc podopiecznemu odkryć i wydobyć to co w nim wartościowe, uruchomić jego własny potencjał współdziałając z siłami środowiska. Podopieczny, aby móc się otworzyć przed kuratorem, i nawiązać z nim bliskie relacje emocjonalne, tak ważne w toku często wieloletniej współpracy, musi czuć z jego strony życzliwość i mieć poczucie respektowania swojej osoby (C. Czapów, 1963).

Jak pisze J. Murdecka, we współczesnej pedagogice coraz większego znaczenia nabiera rozpatrywanie wychowania jako procesu interpersonalnego zachodzącego między wychowawcą a wychowankiem. Istotne znaczenie dla procesów interakcji ma sprzężenie zwrotne między partnerami, które powoduje, iż przystosowują się oni wzajemnie do siebie. Równie ważna w tym procesie jest komunikacja, która często ulega zakłóceniom, głównie dlatego, jak uważa wielu psychologów, że jej uczestnicy mają tendencję do wzajemnego oceniania się (J. Murdecka, 1997, s. 13 – 14).

Ważnym elementem pracy z indywidualnym przypadkiem jest też opracowanie planu tej pracy, a potem jego realizacja przy współudziale dozorowanego w całym procesie (sprzyjać temu może zawarcie kontraktu między podopiecznym a kuratorem) (patrz: Z. Ostrihanska, A. Greczuszkin, 2000). Wynikiem tejże pracy powinna być zmiana postawy podopiecznego zgodnie z oczekiwaniami społecznymi.

Postępowanie kuratora sądowego w trakcie oddziaływań wychowawczych dzieli się na cztery fazy (por. A. Bałandynowicz 2002, s.275):

1. fazę otwierającą proces resocjalizacji, w której następuje uświadomienie przez kuratora osobie poddanej probacji realności celów i skuteczności wspólnie podejmowanych działań.
W tej fazie powinno nastąpić podniesienie stopnia motywacji dozorowanego, aby chciał on aktywnie uczestniczyć w rozwiązywaniu własnych problemów życiowych, rzutujących na sferę jego postaw. Dozorowanemu należy zaszczepić świadomość, iż oczekuje się od niego porzucenia postępowania niezgodnego z normami społecznymi a uznania społecznej hierarchii wartości. Współuczestnictwo podopiecznego w podejmowanych działaniach wychowawczych wzmacnia jego motywację do zmiany swego zachowania i postępowania.

Bezpośrednia rozmowa – wywiad (który w miarę potrzeby może być uzupełniony diagnozą specjalistyczną) przeprowadzony ze skazanym a także jego rodziną pozwala wnikliwie rozpoznać problemy utrudniające mu adaptację społeczną oraz jego potrzeby. Braki w zaspokajaniu potrzeb powodują bowiem zaburzenia w ocenie siebie, własnego postępowania i otoczenia.

Kurator sądowy musi mieć więc świadomość, że dopiero zaspokojenie potrzeb pierwszego rzędu – biologicznych, pozwala na realizację potrzeb wyższego rzędu – psychologicznych i społecznych. Jeśli więc dozorowany jest osobą bezrobotną, borykającą się z problemami finansowymi (ma niezaspokojoną potrzebę bezpieczeństwa), na dalszy plan zostaną u niego odsunięte potrzeby poznawcze czy samorealizacji (trudno więc będzie go zachęcić do pracy nad zmianą własnego zachowania czy do samorozwoju) (patrz: M. Konopczyński, 1996, s.48).

2. fazę badania możliwości wykorzystania potrzeb wychowawczych skazanego w procesie resocjalizacji.
Potrzeby skazanego, mogą być rozpoznane przez kuratora tylko w sytuacji, gdy pomiędzy nimi nawiąże się więź, a kurator będzie spostrzegany przez podopiecznego jako osoba kompetentna, zdolna do udzielenia mu pomocy. W celu nawiązanie bliskich relacji z podopiecznym, należy stworzyć mu możliwości osiągania sukcesów, w tych dziedzinach, w których może on zaprezentować swe zalety (można zatem odwołać się do jego zainteresowań, umiejętności, zdolności). Kolejne trudności w realizacji celów i zadań wychowawczych winny być stopniowane, aby skazany nie zniechęcił się nieudanymi próbami (L. Pytka, 2000).

W omawianej fazie bardzo ważne jest więc uwzględnienie przez kuratora pozytywnych cech jednostki i jej możliwości rozwojowych, a także uświadomienie podopiecznemu możliwości zaspokojenia jego potrzeb, co stanowi istotny czynnik motywujący (A. Bałandynowicz, 2002, s.277).

3. fazę pracy nad rozwiązaniem problemów utrudniających dozorowanemu poprawne funkcjonowanie w społeczeństwie.
Praca nad rozwiązaniem problemów utrudniających dozorowanemu poprawne funkcjonowanie w społeczeństwie ma na celu konkretyzację powodów, dla których jest on zaburzony w rozwoju społecznym, umożliwia też wybór tych problemów, które są najważniejsze do rozwiązanie w pierwszej kolejności.

W toku współpracy, podopieczny może w różne (często nieadekwatne do sytuacji) sposoby reagować na skonkretyzowane wcześniej problemy. Zdarza się na przykład, że stosuje różne mechanizmy obronne, na przykład regresję, dzieje się tak wtedy, gdy kuratelny dąży do wykorzystania udzielonej mu pomocy dla zabezpieczenia własnych potrzeb, ale jednocześnie próbuje uniknąć realizacji stawianych wobec niego wymagań czy obowiązków. Często zdarza się także, że stosując inny mechanizm, zaprzecza istnieniu problemów, nie przyjmując w ogóle do wiadomości, że występują jakiekolwiek trudności związane z przystosowaniem go do warunków wolnościowych, lub też, gdy zaprzecza, iż jest uzależniony od środków odurzających (porównaj A. Bałandynowicz, 2000, s.278).

W omawianej fazie oddziaływań, kurator i podopieczny wspólnie ustalają ważność i kolejność rozwiązywania problemów, powoduje to większe zaangażowanie podopiecznego i wyklucza lub minimalizuje niebezpieczeństwo przekształcenia się pomocy świadczonej przez kuratora w formę polegającą na wyręczaniu go, a także utrwalanie się wyuczonej bezradności.

Jeśli jednostce uda się opanować umiejętność dokonywania wyborów zgodnych z oczekiwaniami społecznymi, powinno jednocześnie zmniejszać się intensywność zewnętrznej kontroli wychowawczej, a zwiększać swobodę działania w wybranych płaszczyznach. Wyższy poziom autonomii wychowanka sprzyja bowiem kształtowaniu się w nim mechanizmów kontroli wewnętrznej, czyli sumienia (L. Pytka 2000, s 62).

4. fazę zakończenia oddziaływania wychowawczego
Mimo tego, że okres trwania próby jest z góry określony orzeczeniem sądu, w praktyce zdarza się, że dozór a za razem proces resocjalizacji zostaje przerwany wcześniej przez jedną ze stron. Nie zawsze też wyniki społecznej readaptacji są pozytywne.

Gdy motywacja podopiecznego do pozytywnego odbycia próby słabnie, może to oznaczać, że jego sytuacja życiowa nie ulega poprawie, a niepowodzenia w osiągnięciu zamierzonych celów zniechęcają go do przestrzegania rygorów i dążenia do zmiany.

Jeśli kontrolne działania kuratora zdominują oferowane przez niego wsparcie i pomoc, osoba dozorowana z reguły będzie dążyła do uchylania się spod kontroli kuratora.

Obserwując taką sytuację, lub też sytuację odwrotną – gdy podopieczny nie potrafi uniezależnić się od pomocy kuratora, trzeba zastanowić się nad przyczynami takiego stanu rzeczy, powinno też nastąpić zweryfikowanie diagnozy, wyznaczenie nowych celów działania i zmiana procedury oddziaływań wychowawczych.

„Akt zakończenia wdrażania skazanego do wolności powinien przybrać formę podsumowania przebiegu procesu jego readaptacji jako konsolidację całego doświadczenia wyniesionego z okresu próby” (A. Bałandynowicz, 2002).

Aleksandra Podmiotko, społeczny kurator sądowy dla dorosłych

Wykorzystana literatura:

1. A. Bałandynowicz: ” Probacja. System sprawiedliwego karania”. Kodeks, Warszawa 2002
2. C. Czapów: ” O metodzie indywidualnych przypadków”. Opieka Wychowanie Terapia, 1963, nr 10
3. M. Konopczyński: „Twórcza resocjalizacja”. MEN Editions Spotkania, 1996
4. D. Lalak: „Teoretyczny i praktyczny sens metody indywidualnych przypadków”, W: T. Pilch i I. Leparczyk, „Pedagogika społeczna”. Wydawnictwo ” Żak” Warszawa 1995
5. J. Murdecka: ” Rodzinny kurator sądowy w percepcji nadzorowanych”. Opole, Wydawnictwo UO, 1997
6. G. Olszewska – Baka: ” Funkcjonalność i efektywność nadzoru kuratorskiego nad nieletnimi”, UMCS. Lublin 1989
7. Z. Ostrihanska, A. Greczuszkin: „Praca z indywidualnym przypadkiem w nadzorze rodzinnego kuratora sądowego”. Norbertinum, Lublin 2000
8. K .Pospiszyl: „Resocjalizacja nieletnich. Doświadczenia i koncepcje”. WSiP, Warszawa 1990
9. L .Pytka: „Pedagogika resocjalizacyjna” Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne, Wyd. Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2000
10. J. Śpiewak: „Kurator sądowy w postępowaniu karnym wykonawczym”. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2000
11. Ustawa o kuratorach sądowych z dn. 27 VII 2001 r.
12. K.k.w. (Ustawa z dn. 6 VI 1997 r.)

* * * * *