Rola kuratora d/s rodzinnych i nieletnich w Sądownictwie Rodzinnym…


25 maja 2005 | DODAŁ: admin | KATEGORIA: Artykuły,Metodyka pracy |

Rola kuratora d/s rodzinnych i nieletnich w Sądownictwie Rodzinnym. Skuteczność i efektywność działań kuratorskich w nadzorach w sprawach z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i Ustawy o postępowaniach w sprawach nieletnich w oparciu o badania przeprowadzone w warszawskim okręgu sądowym.
mgr Anna Korpanty

W polskim modelu sądowo-wychowawczym połączono w jeden system pracę z rodziną małoletniego ze względu na ochronę jego dobra, z pracą z nieletnimi (prowadzoną również ze względu na ich dobro) zarówno z powodu popełnienia przez nich czynów karalnych jak i wykazywania behewioralnie określonych symptomów niedostosowania społecznego, definiowanego w ustawie terminem „demoralizacja”. Jest to rozwiązanie rzadko stosowane w Europie. Zbliżone rozwiązania przyjęła Francja, na której do pewnego stopnie wzorował się polski ustawodawca. W praktyce znaczna część odpowiedzialności za pracę z rodziną mającą problemy z dziećmi spoczywa na sądach rodzinnych i nieletnich.

Polskie rozwiązanie systemowe w istotny sposób zdeterminowało funkcjonowanie sądów rodzinnych i nieletnich a w jego ramach szczególnie mocno wpłynęło na ukształtowanie rzeczywistej roli kuratora sądowego d/s rodzinnych i nieletnich. Kurator ten jako organ sądu ma istotną rolę do odegrania zarówno w fazie wyjaśniająco-rozpoznawczej, gdy dostarcza odpowiednich informacji na użytek sądu jak i w fazie wykonawczej, w której staje się środkiem prawnym czy to ograniczającym władzę rodzicielską w postępowaniu z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Krio), czy też środkiem wychowawczym w rozumieniu Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (upn).

Próba ograniczania roli kuratora w sądzie rodzinnym i nieletnich do zbierania informacij, w fazie przygotowawczej i formalno-kontrolnej w fazie wykonawczej byłaby niewłaściwa i de facto sprzeczna z jego pozycją ustrojową.

System pracy z rodziną powoduje, że kurator sądowy staje się do pewnego stopnia koordynatorem różnych służb pracujących na rzecz małoletnich, nieletnich oraz ich rodzin, a także sam występuje po części w roli wychowawcy resocjalizatora i pracownika socjalnego świadczącego usługi niematerialne jak – porady prawne, załatwianie spraw w urzędach – a także nie rzadko prowadzi pracę terapeutyczno-psychologiczną.

Działania zawodowego kuratora rodzinnego mają również niemałe znaczenie w pracy profilaktyczno-wychowawczej i procesie zwalczania objawów patologii. Kurator przebywając w terenie współdziała nie tylko z rodziną i nieletnim, objętym nadzorem kuratora z mocy postanowienia sądu. Często osoby z terenu miejsca zamieszkania podopiecznych zwracają się do niego z prośbą o radę lub rozmowę interwencyjną. Zawsze uzyskują ją, spotykając się z życzliwością i kompetentną pomocą lub są wskazywane miejsca, w których takiej pomocy można uzyskać. Takie nierejestrowane działania często przynoszą pozytywne rezultaty.

Od lat w sądach rejonowych naszego okręgu praktykowana jest ścisła współpraca kuratora z pedagogiem szkolnym. I tak, kurator będąc na terenie szkoły i zasięgając opinii o podopiecznych, często prowadzi rozmowy profilaktyczne i dyscyplinujące z uczniami,nie objętymi nadzorem, ale sprawiającymi trudności wychowawcze. Niejednokrotnie działania takie skutkują poprawą zachowania.

Z inicjatywy obu stron (kurator-pedagog) organizowane są na terenie szkół spotkania z uczniami a nawet ich rodzicami.

Tematem podstawowym jest zapoznanie słuchaczy z :

podstawami prawa rodzinnego w części głównie dotyczącej relacji rodzice dziecko, z uwzględnieniem praw i obowiązków obu stron oraz sytuacji, które powodują ingerencję sądu;
z przepisami ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich : objaśnieniem podstawowych pojęć i definicji oraz jakie zachowania i działania są traktowane jako karalne.
Ponadto w spotkaniach tych pojawiają się elementy adekwatnego przestrzegania przed niebezpieczeństwem wpływu grup nieformalnych na młodzież i rodzinę.

Z praktyki wiadomo, że tematyka ta spotyka się z dużym zainteresowaniem dzieci i młodzieży, ich rodziców i nauczycieli. Zaś częste zaskoczenie słuchaczy uzyskanymi wiadomościami dowodzi, jak niska jest ich świadomość w zakresie klasyfikacji i konsekwencji popełnionych czynów. To co w mentalności ucznia było żartem, w świetle prawa i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich jest czynem karalnym i może pociągnąć za sobą daleko idące reperkusje. Natomiast to co rodzic uważa za swoją prywatność, tj. alkohol, narkotyki, zaniedbania opiekuńczo-wychowawcze – dla sądu jest poważną podstawą do wszczęcia postępowania opiekuńczego i ingerencji we władzę rodzicielską.

Kurator rodzinny w ramach działań profilaktycznych między innymi podejmuje również współpracę z policją a zwłaszcza z zespołami do spraw nieletnich i patologii oraz dzielnicowymi, pracownikami socjalnymi polegającą na przekazie informacji, konsultacji interwencji kuratora zanim sprawa trafi do sądu. W takich przypadkach rodzina będąca obiektem zainteresowania z większą powagą traktuje zalecenia, upomnienia i ewentualnie dyspozycje.

Taka forma działalności profilaktycznej jest ważnym elementem w walce ze zjawiskiem patologii wśród dzieci i młodzieży. Pozytywne efekty dadzą wówczas wyraz w postaci dalszego zmniejszenia wpływu spraw do sądów rodzinnych. Sprawy rozpatrywane przez sądy rodzinne w dużej mierze dotyczą środowisk patologicznych, gdzie stopień demoralizacji wśród dzieci i młodzieży jest znaczny.

Często stosowanym środkiem wychowawczym jest nadzór kuratora. W takich przypadkach kuratorzy pracują profesjonalnie, opierając się na wcześniej postawionej diagnozie, dobierając odpowiednie środki oraz metody pracy resocjalizacyjnej.

Trud podejmowany przez kuratora nie zawsze kończy się sukcesem z przyczyn od nich niezależnych. Jednak w tej pracy każdy nawet pojedynczy przypadek zakończony powodzeniem jest powodem do radości i satysfakcji.

W sytuacji, gdy oddziaływania kuratora wobec podopiecznego sądu są niewystarczającym środkiem wychowawczym, sprawowany nadzór winien być wzmocniony działalnością prowadzoną w ośrodkach kuratorskich lub innych placówkach w środowisku lokalnym.

Rozległość zadań kuratora sądowego, obejmujących pracę profilaktyczną -wychowawczą przesądziła o formalnym określeniu typu i rodzaju wykształcenia niezbędnego dla wykonywania tego zawodu. Ustawa o kuratorach sądowych z dnia 27 lipca 2001 roku, która weszła w życie 1 stycznia 2002 roku w sposób jednoznaczny określa, że kuratorem zawodowym może być osoba, która legitymuje się ukończonymi studiami wyższymi z zakresu nauk pedagogiczno-psychlogicznych, socjologicznych lub prawnych .

Ustawodawca również zwiększył wymagania kwalifikacyjne w stosunku do kuratorów społecznych, tak iż mają być to osoby które posiadają wysokie kwalifikacje i doświadczenie w zakresie pracy z młodzieżą oraz problematyką patologii. Należy podkreślić, że w warszawskim okręgu sądowym od szeregu lat prowadzimy weryfikację kadry kuratorów społecznych i możemy pochwalić się w tym zakresie dużymi osiągnięciami ponieważ w wielu zespołach kuratorskiej służby sądowej, kuratorzy społeczni posiadają takie same kwalifikacje jak kuratorzy zawodowi.

Niezwykle ważną i istotną rolę w podnoszeniu skuteczności działań kuratorskich było również przechodzenie do kurateli zawodowo – społecznej, które stopniowo zwiększyło udział procentowy nadzorów wykonywanych przez kuratorów zawodowych, pogłębiając w ten sposób profesjonalizm działań organu sądu rodzinnego i nieletnich.

Tak ustawiona rola zawodowa kuratora powinna mieć istotny wpływ na formalne określanie liczby spraw jakie efektywnie kurator sądowy może prowadzić w swoim referacie.

Wszelkie rozważania nad rzeczywistym sprawowaniem nadzorów kuratorskich, zarówno orzeczonych na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Krio), jak i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (upn) powinny przyjąć za podstawę obok założeń formalno-prawnych tej instytucji i postulatów doktryny, przede wszystkim stan faktyczny, a więc diagnozę pracy kuratora sądowego w dzisiejszym systemie ze wszystkimi jego bolączkami, takimi jak np. brak alternatywnych rozwiązań systemowych w środowisku lokalnym.

Temu celowi służyły badania ankietowe oceniające efektywności i skuteczności pracy kuratorskiej w nadzorach tzw. opiekuńczych (Opm sprawy prowadzone na podstawie Krio) i „karnych” (NW sprawy prowadzone na podstawie upn) przeprowadzone we wszystkich sądach rejonowych warszawskiego okręgu sądowego.

Konstruując ankietę wychodziłam z założenia, że jeśli nadzór trwa ponad trzy lata może to świadczyć o jego niedostatecznej efektywności. W istocie analiza nadzorów trwających ponad trzy lata doprowadziła do wprowadzenia praktyki dokonywania przez kuratora stałej diagnozy: diagnozy wstępnej, następnie co najmniej raz na kwartał diagnozy prognostycznej i diagnozy końcowej prwadzonego nadzoru. Dokonywanie z powyższą częstotliwością diagnozy umożliwi kuratorowi weryfikowanie i modyfikowanie działań korekcyjno-wychowawczych oraz pozwoli na intensyfikację jego działań.

Materiały uzyskane w powyższych badaniach ukazują pozytywny obraz pracy kuratora sądowego i przesuwają dyskusję z płaszczyzny czysto dogmatycznej, o miejscu tej instytucji w systemie wymiaru sprawiedliwości, na płaszczyznę empiryczną nauk społecznych. Podkreślają ogromną rolę kuratora sądowego faktycznie sprawowaną w ramach pracy profilaktyczno-resocjalizacyjnej. Pozwalają również na zdiagnozowanie współpracy kuratora sądowego z innymi instytucjami w środowisku społecznym, ukazują w jakim stopniu kuratorzy sądowi posługują się w swojej pracy metodą caseworku oraz metodą networku. Wyniki badań uwidoczniły szeroki zakres współpracy kuratorów przede wszystkim ze szkołą (pedagogiem szkolnym), ośrodkami pomocy społecznej, Policją, ogniskami wychowawczymi, świetlicami socjo i psycho- terapeutycznymi, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi poradniami d/s uzależnienia od alkoholu i dla osób uzależnionych od narkotyków oraz innymi instytucjami pozarządowymi funkcjonującymi na terenie działania kuratora zawodowego.

Dane ankietowe ukazują wymiar pracy kuratora sądowego w opisie ilościowym jedynie w pewnym przybliżeniu, generalnie raczej zaniżając liczbę rzeczywiście podjętych przez kuratorów sądowych działań i odniesionych sukcesów. To zastrzeżenie wiąże się też z faktem braku relacji w aktach ze wszystkich czynności podjętych przez kuratora w okresie sprawozdawczym i w niczym nie przekreśla istotnej diagnostycznie roli opracowania, dokumentującego na bieżąco funkcjonowanie kurateli sądowej warszawskiego okręgu sądowego.

W czasie wypełniania ankiet w referatach znajdowało się 5879 nadzorów kuratorskich z tego 3626 nadzorów opiekuńczych Opm i 2250 nadzorów z ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich NW. Kuratorzy zawodowi wykonywali 1/3 nadzorów prowadząc je jako „nadzory własne”.
W badaniach ukierunkowanych na analizę skuteczności nadzorów skoncentrowano się, zgodnie z przyjętymi założeniami wyjściowymi, na kwerendzie nadzorów kuratorskich trwających dłużej niż trzy lata.
Badaniami objęto 1125 takich spraw (o stanowiło 19,3 % wszystkich nadzorów kuratorskich). Wśród nich 112 były to sprawy (NW) tzw. „karne” i 1013 spraw opiekuńczych.
W odniesieniu do spraw z upn w 30 sprawach NW ujawniono popełnienie przez nieletnich nowych czynów karalnych. W 75 sprawach nastąpiło pogłębienie lub nawiązanie nowych kontaktów ze zdemoralizowanym środowiskiem. Jednak w tym samym czasie w 37 sprawach uzyskano zerwanie dotychczasowych kontaktów ze środowiskiem zdemoralizowanym.

Wśród przyczyn długotrwałego nadzoru w sprawach NW wymieniono :

w 30 przypadkach głęboko zaburzoną osobowość nieletniego,
w 60 trudności związane z poważną dysfunkcją rodziny,
w 10 sprawach niepowodzenie wiązano z niedostateczną pracą kuratora sądowego.
W 30 przypadkach uznano, że rokowania w odniesieniu do spraw NW są pesymistyczne, a 70 przypadkach dobre. W 30 sprawach przeprowadzono badania psychologiczne z inicjatywy kuratora sądowego, głównie w RODK, i były to sprawy związane z diagnozowaniem nieletnich, u których stwierdzono głębokie zaburzenia osobowości, upośledzenie lub zaburzenia psychiczne. Wyniki badań pozwalały następnie kuratorowi przyjąć właściwą strategię działań w bezpośredniej pracy z nieletnimi.

W odniesieniu do spraw opiekuńczych w 629 przypadkach sytuacja w rodzinie uległa polepszeniu :

z inicjatywy kuratora sądowego w co najmniej 200 przypadkach skierowano małoletnich do ognisk wychowawczych lub świetlic środowiskowych, terapeutycznych.,
ok. 2645 nieletnich i małoletnich uczestniczyło w zorganizowanym wypoczynku wakacyjnym.
ponad 415 podopiecznych otrzymało w szkole obiady finansowane przez OPS.
w 69 sprawach opiekuńczych uzyskano zaniechania stosowania przez rodziców kar cielesnych.
w 175 sprawach skłoniono rodziców do podjęcia leczenia odwykowego bądY psychiatrycznego.
sytuacja materialna rodziców poprawiła się w okresie sprawowania nadzoru w 548 przypadkach w związku z załatwieniem przez kuratora sądowego pomocy materialnej w OPS lub innych instytucjach pomocowych i charytatywnych.
w 230 przypadkach jedno lub rzadziej oboje rodziców podjęło pracę, 115 rodziców zarejestrowało się jako bezrobotni.
co ciekawe, w 9 przypadkach interwencja kuratora sądowego wiązała się z pogorszeniem sytuacji materialnej rodziny, ale polepszeniem sytuacji opiekuńczo-wychowawczej (matka zrezygnowała z pracy by zająć się zaniedbanym dzieckiem, zainwestowano w naukę dziecka itp.)

W 75 sprawach opiekuńczych OPM w trakcie nadzoru wszczęto przeciwko podopiecznym postępowanie o czyn karalny, a w 30 przypadkach sprawy o demoralizację, co stanowi tylko 10 % z ogólnej liczby nadzorów opiekuńczych objętych badaniami. Jest to niezwykle ważny wskaYnik mówiący o profilaktycznej funkcji kurateli w zapobieganiu przestępczości. Pragnę podkreślić, iż 90 % małoletnich objętych nadzorami kuratorskimi w sprawach opiekuńczych nie weszło w kolizję z prawem.

Z przeprowadzonej ankiety wynika, że zdecydowana większość trwających wiele lat nadzorów ma pełne uzasadnienie merytoryczne i wiąże się z obiektywnymi problemami, a nie z zaniedbaniami kuratorów sądowych. Z ankiety widać też wyraYnie, że praca kuratora sądowego nie ogranicza się wyłącznie do działań o charakterze sprawozdawczo-kontrolnym, lecz obejmuje cały zakres oddziaływań na nieletniego i jego środowisko, a w nadzorach tzw. opiekuńczych widoczna jest wszechstronna praca z rodziną zmierzająca do zmian w postawach rodzicielskich oraz poprawy pełnionych przez nich ról wynikających z tejże władzy rodzicielskiej. Niezwykle widoczna była profilaktyczna i opiekuńczo-wychowawcza funkcja kuratora sądowego w stosunku do małoletnich.

W pracy swojej kurator zawodowy współpracuje z wieloma instytucjami, a współpraca ta jest niezbędna by kurator sądowy jako organ wymiaru sprawiedliwości mógł się prawidłowo wywiązywać ze swoich zadań. Ta obserwacja uwypukla problem nawiązania kontaktów organizacyjnych w nowym ustroju terytorialnym państwa, podkreśla znaczenie współpracy z dzielnicami, gminami, powiatami, szczególnie Powiatowymi Centrami Pomocy Rodzinie. Wskazanym byłoby również wypracowanie w tym względzie zarówno nieformalnych powiązań jak, i zinstytucjonalizowanych form współpracy sądów rodzinnych z samorządem.

Materiał uzyskany w badaniach uwidacznia, że niewzmocnienie profesjonalizmu kurateli sądowej, której reforma idąca w kierunku uzawodowienia de facto nie została jak dotąd zakończona, jak i nadmierne obciążenie sprawami, może z dużym prawdopodobieństwem znaleYć odbicie w intensywności pracy z przypadkami, zarówno w sprawach opiekuńczych jak i „karnych”, a to z kolei znajdzie wyraz w statystykach długotrwałości nadzorów. Inaczej mówiąc, analizując rolę kurateli sądowej w sądownictwie rodzinnym i nieletnich nie można zapomnieć, że pełni ona istotną rolę profilaktyczną zarówno w zakresie wczesnej interwencji w sprawach opiekuńczych (Opm) jak i tzw. profilaktyki następczej (sprawy o demoralizację i czyny karalne).

Nie da się więc sprowadzić kuratora sądowego li tylko do roli organu pomocniczego sądu dostarczającego niezbędnych informacji i sprawdzającego zachowanie nieletniego lub rodziny małoletniego w postępowaniu wykonawczym.
Podkreślić należy, że Ustawa o kuratorach sądowych ( z dnia 27.07.2001r. ) rozszerza rolę kuratora w porównaniu z koncepcją teoretyczną kurateli, zawartą w dotychczasowych unormowaniach prawnych ( to jest krio i upn ), między innymi wprowadzając w art.9 ust..5 ” żądanie od policji oraz innych organów lub instytucji państwowych, organów samorządu terytorialnego, stowarzyszeń i organizacji społecznych w zakresie ich działania, a także od osób fizycznych pomocy w wykonaniu czynności służbowych”. Nowatorskie rozwiązanie systemowe w modelu kurateli rodzinnej będzie miało wpływ na funkcjonowanie istotnego elementu w systemie pracy z dziećmi i młodzieżą zagrożonymi niedostosowaniem społecznym i wychowywanymi w trudnych warunkach. Pośrednio wpłynie na redukcję ekskluzji całych grup młodych ludzi a w konsekwencji poprawę, zarówno w obiektywnym jak i w subiektywnym odczuciu społeczeństwa, stanu bezpieczeństwa publicznego.

Sądownictwo rodzinne jest miernikiem zjawisk jakie zachodzą w społeczeństwie, a mianowicie: poszerzającej się patologii społecznej, pogłębiającego się ubóstwa, zwiększającej się liczbie osób zaburzonych psychicznie, uzależnionych od środków odurzających, oraz liczby brutalnych przestępstw popełnianych przez nieletnich. Skuteczność działań sądów rodzinnych jest oceniana poprzez wykonawstwo orzeczonych środków, dlatego tez należy ze wszechmiar dążyć do usprawnienia funkcjonowania instytucji, które ustawowo są zobowiązane do wykonywania orzeczonych przez sąd środków. Niezbędne staje się wypracowanie wzajemnych płaszczyzn współpracy, poprzez tworzenie interdyscyplinarnych zespołów, które w sposób szybki i na bieżąco podejmowałyby decyzje.

Konkludując, utrzymanie wysokiego i profesjonalnego poziomu kurateli sądowej wymaga jej dalszej etatyzacji i stałego szkolenia w celu ciągłego podnoszenia kwalifikacji.

* * * * *