Powstanie i rozwój instytucji kurateli sądowej w Polsce


21 marca 2005 | DODAŁ: admin | KATEGORIA: Artykuły |

Powstanie i rozwój instytucji kurateli sądowej w Polsce

1. Kuratela dla nieletnich

7 lutego 1919 – dekret Naczelnika Państwa Polskiego J. Piłsudskiego o utworzeniu sądów dla nieletnich
26 lipca 1919 – Rozporządzenie MS w przedmiocie utworzenia sądów dla nieletnich, regulujące organizację tych sądów i ich aparatu pomocniczego (tzw. Opiekunów społecznych, podległych sędziom rodzinnym i wynagradzanych z funduszy sądowych). Z dniem 1 września 1919 utworzono sądy dla nieletnich w Warszawie, Łodzi i Lublinie.
25 czerwca 1929 – rozporządzenie MS w sprawie przekształcenia opiekunów społecznych w kuratorów nieletnich przy sadach grodzkich i przy sądach dla nieletnich. Kurator stał się pracownikiem sądowym, pobierającym godziwe wynagrodzenie, na podstawie określonego stosunku pracy.
25 czerwca 1935 – rozporządzenie MS o kuratorach nieletnich, znoszące kuratelę zawodową i przekształcający ją w instytucję społeczną (przyznawała jednak ryczałt z tytułu zwrotu kosztów). Rozp. MS z 30 marca 1951 potwierdziło zapisy z 1935 – „pełnienie obowiązków kuratora sądowego dla nieletnich jest funkcją społeczną”. Rozp. MS z 3 lipca 1956 powołujące inspektorów społecznych przy sądach powiatowych, stwierdza w §1: Inspektorzy społeczni stanowią organ pomocniczy władzy opiekuńczej. Pełnienie obowiązków inspektora społecznego jest funkcją społeczną. Ich zadania podobne do dzisiejszych kuratorów: „ustalenie warunków życia małoletnich, nad którymi ustanowiono opiekę, lub małoletnich pozostających u rodziców, którym ograniczono władzę rodzicielską, udzielanie pomocy rodzicom i opiekunom w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej i sprawowania opieki, wskazywanie kandydatów na opiekunów oraz wykonywanie innych czynności zleconych przez władzę opiekuńczą”
13 lutego 1959 – rozporządzenie MS o kuratorach sądowych dla nieletnich, ustanawia obok kurateli społecznej także kuratelę zawodową: w miarę potrzeby mogą być powoływani kuratorzy sądowi dla nieletnich pełniący swe czynności zawodowo. Początek społeczno – zawodowego modelu kurateli sądowej.
10 kwietnia 1959 – zarządzenie MS w sprawie kuratorów sądowych określiło wymagania wobec kandydatów na kuratorów: ukończone 25 lat, odpowiednie kwalifikacje (wyższe lub średnie wykształcenie) i kilkuletni okres pracy z młodzieżą. Kurator był głównym pomocnikiem sędziego dla nieletnich, wychowawcą nieletniego w jego środowisku. Rozporządzenie MS z 3 maja 1973 r. utrzymało ten model kurateli (społeczno-zawodowy).
2. Kuratela dla dorosłych
Początek w Kodeksie karnym z 1932, który przewidywał stosowanie dozoru w stosunku do skazanych, którym sąd warunkowo zawiesił wykonanie kary pozbawienia wolności. Nadzór sprawować miały osoby lub instytucje zasługujące na zaufanie. Wykluczano nadzór osób o charakterze urzędowym.

29 maja 1957 – rozp. MS w sprawie nadzoru nad osobami warunkowo zwolnionymi – powołano kuratorów sądowych dla nadzoru nad warunkowo zwolnionymi – społeczny organ pomocniczy sądu (kuratela społeczna).
3 marca 1965 – rozp. MS dozór ochronny nad osobami, którym wykonanie kary warunkowo zawieszono lub które warunkowo zwolniono – przy sądach wojewódzkich (w referatach penitencjarnych) powołano kuratorów zawodowych.
2 kwietnia 1971 – rozp. MS w sprawie dozoru i nadzoru ochronnego stała się podstawą do organizacji kurateli dla dorosłych. Przyczyniło się do tego wprowadzenie kodyfikacją karną z roku 1969 nowych, wolnościowych środków oddziaływania na skazanych. Kodyfikacja ta wyeksponowała rolę kuratora sądowego jako odpowiedzialnego, merytorycznego organu sądowego wykonującego orzeczenia.
3. Ewolucja w kierunku budowy jednolitego systemu kurateli
26 października 1982 – art. 101 pkt 2 upn znowelizował prawo o ustroju sadów powszechnych (z 1928) przez dodanie art. 140a usp w brzmieniu: §1 „Przy sadach działają kuratorzy (kuratorzy rodzinni i kuratorzy dla osób dorosłych), którzy pełnią swe czynności albo zawodowo (kuratorzy zawodowi) albo w ramach funkcji społecznych (kuratorzy społeczni). §2 „minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia ustala tryb powoływania kuratorów sądowych oraz szczegółowy zakres ich praw i obowiązków”. Z dniem wejścia tej ustawy w życie, tj. 13 maja 1983 r., podniesienie rangi kuratorów przez nadanie im statusu ustawowego.
20 czerwca 1985 r. – nowa ustawa „prawo o ustroju sądów powszechnych” precyzuje status prawny kuratorów i zapowiada uregulowanie szczegółowe rozporządzeniem: art. 120 § 1: „w sądach działają kuratorzy sądowi (kuratorzy rodzinni i kuratorzy dla dorosłych), którzy wykonują czynności o charakterze wychowawczo resocjalizacyjnym i profilaktycznym oraz inne czynności określone w przepisach szczególnych”. §2. Kuratorzy sądowi pełnią swoje czynności zawodowo (kuratorzy zawodowi) albo społecznie (kuratorzy społeczni). Art. 131§1 pkt 1 i 2 zobowiązują MS do wydania rozporządzenia o kuratorach sądowych.
24 listopada 1986 – Rozporządzenie MS w sprawie kuratorów sądowych – całościowo opisywało rzeczywistość kuratorską, utrzymując jednak dotychczasowy model kurateli (społeczno-zawodowy) i niedookreślone miejsce kuratorów wśród urzędników sądowych. Stan taki trwał do wejścia w życie ustawy o kuratorach sądowych, czyli do 2001 roku.
Marzec 1992 – decyzja władz resortu sprawiedliwości o zmianie modelu kurateli sądowej na zawodowo – społeczny. Wytypowano 9 okręgów sądowych: Białystok, Bydgoszcz, Gorzów Wlkp., Konin, Płock, Siedlce, Słupsk, Toruń i Włocławek (IV kwartał 1992r.).
Styczeń 1995 r. – Minister Sprawiedliwości powołał Zespół do Spraw Reformy Kurateli Sądowej, który ukończył prace w 1996 roku ważnymi wnioskami dla późniejszego kształtowania systemu kurateli.
Styczeń 1996 – Minister Sprawiedliwości powołał Komisję do Opracowania Systemu Sądowej Kurateli dla Dorosłych, która ukończyła prace w 1998 r. projektem ustawy o kurateli sądowej.
6 czerwca 1997 Sejm RP uchwala ustawy: Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego i Kodeks karny wykonawczy, które wchodzą w życie 1 września 1998 roku. Nowa Kodyfikacja karna wprowadza do systemu prawnego stosowanie środków probacyjnych, w wykonaniu których główną rolę wyznacza kuratorowi.
17 października 1998 Nadzwyczajne Walne Zebranie Delegatów Krajowego Stowarzyszenia Zawodowych Kuratorów Sądowych zobowiązuje zarząd Stowarzyszenia do podjęcia prac nad ustawą o kuratorach sądowych.
15-18 lipca 1999 – zespół kuratorów członków Krajowego Stowarzyszenia Zawodowych Kuratorów Sadowych w Radości pod Warszawą opracował wstępny projekt ustawy o kuratorach sądowych.
21 września 2000 – Minister Sprawiedliwości wydaje zarządzenie o powołaniu Zespołu do opracowania projektu ustawy o kurateli sądowej, w skład którego wchodzą zarówno przedstawiciele Resortu jak i przedstawiciele kuratorów.
3 października 2000 – Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP postanawia przyjąć przygotowany przez Krajowe Stowarzyszenie Zawodowych Kuratorów Sądowych projekt ustawy o kuratorach sądowych i skierować go do dalszych prac legislacyjnych.
15 listopada 2000 – Sejm RP powołuje Podkomisję nadzwyczajną do rozpatrzenia projektu ustawy o kuratorach sądowych, w skład której, oprócz posłów, wchodzą przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości oraz uczestniczą zaproszeni przedstawiciele stowarzyszenia kuratorów.
27 lipca 2001 – Sejm RP uchwala ustawę o kuratorach sądowych, która wchodzi w życie 1 stycznia 2002 roku.

* * * * *